Stavovi srpske zajednice na Kosovu o ideji podele

Pitanje dugoročnog rešenja statusa Kosova predmet je stručnih rasprava u okviru post-jugoslovenskih zajednica, kao i van njih. Od prekida oružanih sukoba 1999. godine predložen je iznenađujuće veliki broj planova, nacrta sporazuma i predloga koji su, u različitoj meri, predviđali zaštitu ili garanciju za autonomiju Kosova, te poziciju ove pokrajine kao neotuđivog dela Srbije.

Između ostalih, Briselski sporazum uživa najveći politički uspeh koji je Beogradu i Prištini obezbedio okvir za eventualnu normalizaciju odnosa, koji bi ujedno zaštitio i osigurao prava i privilegije srpske zajednice na Kosovu. Međutim, nejasnost ugovora (barem je tako percipiran od strane javnog mnjenja), kao i nedostatak transparentnosti u procesu dijaloga su doveli do situacije koja se može okarakterisati kao stanje konfuzije i razdora. Ovakvom stanju je doprinelo oživljavanje, tj. nametanje ideje o podeli (ili ’razgraničenju’) Kosova kao načina za postizanje normalizacije političkih odnosa između Beograda i Prištine. Odsustvo opipljivih detalja u vezi sa potencijalnim izgledom takvog rešenja u praksi kreiralo je prostor za mnoge spekulacije, te je doprinelo sveopštem strahu i nesigurnosti među lokalnim stanovništom, i među Srbima i među Albancima.

NVO Aktiv je u sklopu istraživačkog rada meri uticaj razvoja političkih događaja na lokalno stanovništvo, kao i načine na koji isti uzrokuju društveno-ekonomske promene u srpskoj zajednici severno i južno od reke Ibar. Posebna pažnja se pridaje pitanjima (moguće) podele, među kojima su: a) u kojoj meri srpska zajednica na Kosovu razume i/ili prihvata podelu kao održivo rešenje i b) da li lokalne zajednice percipiraju podelu kao nešto što bi ugrozilo budućnosti Kosova i, ukoliko da, na koji način?

NVO Aktiv je intenzivno radio na utvrđivanju promena u mišljenjima javnog mnjenja kada su u pitanju ključni događaji u regionu, naročito kada su u pitanju međuetnički odnosi, institucionalna integracija i dijalog između Beograda i Prištine. Iako je Aktiv u oktobru 2018. godine objavio istraživački dokument koji se detaljno bavio potencijalnim scenarijima u slučaju podele, postalo je jasno da je potrebno izvršiti kvalitativno istraživanje javnog mnjenja u cilju utvrđivanja načina na koji lokalno stanovništvo percipira mogući uticaj podele na njihov život. U daljem tekstu će biti predstavljena analiza istraživanja javnog mnjenja koje je Aktiv sproveo u dvema opštinama na severu Kosova i Gračanici, opštini sa srpskom većinom.

  1. Pregled nalaza istraživanja

Početkom decembra 2018. godine Aktiv je sproveo dva kvantitativna istraživanja sa ciljem dobijanja detaljnijeg uvida u raspoloženje javnosti u vezi sa pitanjem moguće podele. Istraživanja su sprovedena na uzorku od četiri stotine ispitanika (400), građana na severu Kosova (opština Severna Mitrovica (33.10%), Zvečan (17.20%)) i u srpskim sredinama južno od Ibra, gde od ukupnog uzorka dominira opština Gračanica (48.80%).

Istraživanja su obuhvatila uzorak ispitanika različitih starosnih dobi. Od ukupnog broja ispitanika, nešto više od 50% pripada mladoj generaciji stanovnika.

Uzorak istraživanja ima relativno ravnomeran raspored ispitanika na polnoj osnovi.

Od ukupnog broja ispitanih, blizu polovine je zaposleno, dok je petina bez poslovnog angažmana. Među ispitanicima je bilo i studenata (16.20%), penzionera (6.70%), kao i domaćica (4%).

Na pitanje da li su ispitanici zadovoljni dosadašnjim razgovorima između Beograda i Prištine, samo devet odsto ispitanika je pozitivno odgovorilo, uz 23% onih koji su tvrdili da nemaju mišljenje i 5% koji nisu želeli da odgovore. Velika većina – 63%, tvrdi da nije zadovoljna trenutnim stanjem pregovora koji se vode između dve strane. Činjenica da je tako mali broj ispitanika, i sa severa i sa juga, dao pozitivan odgovor govori o opadanju podršci javnog mnjenja dijalogu, barem u njegovom trenutnom obliku.

NVO Aktiv je takođe želeo da izmeri do koje mere pripadnici lokalnih zajednica prate i smatraju se informisanim u vezi sa procesom dijaloga. Iako je ovo pitanje subjektivne prirode koja iziskuje jednu vrstu individualnog promišljanja koje je teško empirijski kvantifikovati, ovi razultati daju zanimljiv uvid u činjenicu da samo mali broj ispitanika ne prati i ne smatra se loše informisanim u vezi sa procesom dijaloga. Oko polovine ispitanika (tačnije 52.20%) je istaklo da imaju ’osnovne informacije’ u vezi sa pregovorima, dok je 19.40% tvrdilo da su ’veoma upućeni’ u tok istih. Ukupno, 71.60% ispitanika su tvrdili da u određenoj meri poseduju informacije u vezi sa trenutnim statusom pregovora. Sa druge strane, 17.90% ispitanika je istaklo da su slabo upoznati sa tokom pregovora, dok je 10.40% od ukupnog broja ispitanika nalasilo da ne prate tok pregovora.

Kada je u pitanju transparentnost, samo 7.30% od ukupnog broja ispitanika je reklo da je proces pregovora dovoljno transparentan, dok je 51.60% ispitanika istaklo da ne smatraju taj proces transparentnim, što predstavlja negativnurazliku od -44.3%. Sa druge strane, 40.90% je istaklo da nisu sigurni da li je proces pregovora transparentan ili ne.

Generalno govoreći, rezultati istraživanja pokazuju visok stepen skepticizma među srpskim stanovništvom kada je u pitanju ideja podele. Ukupno 57.30% ispitanika je istaklo određen stepen otpora prema planu podele, dok je 19.60% izrazilo određen stepen podrške. Preciznije, 34.90% od ukupnog broja ispitanika je istaklo da je u potpunosti te ideje, dok je 22.40% naglasilo da su više protiv, nego za plan o podeli Kosova. Od onih koji su bili bliži ideji o podeli, 10.30% je izrazilo delimičnu, a 9.40% punu podršku. Od ukupnog broja isptianika, 14.60% je naglasilo da nema mišljenje ili da ne želi da odgovori na postavljeno pitanje. Posledično, ovi rezultati pokazuju preovlađujući otpor prema planu o potencijalnoj podeli.

Na pitanje o mogućim scenarijima, odnosno posledicama potencijalnog razgraničenja, oko jedne trećina ispitanika je istaklo da bi to dovelo do delimičnog ili potpunog ukidanja srpskih institucija (35.20%), dok je druga trećina istakla da bi razgraničenje za posledicu imalo masovno iseljavanje Srba sa Kosova (33.40%). Skoro četvrtina ispitanika (23.50%) smatra da bi u slučaju podele došlo do obnavljanja ratnih dejstava na Kosovu, dok 17% ističe da se stanje stvari neće promeniti. Po oko osam procenata ispitanih je naglasilo da bi podela sa sobom donela povećanu bezbednost za Srbe (8.70%) ili trajni mir između Srba i Albanaca (8.90%). Da bi podela doprinela opstanku mladih ljudi na Kosovu je stav 5.20% ispitanih, a 5.30% da bi podela uspostavila bolje uslove za život mladih na Kosovu.

Na pitanje o stavu ispitanika u vezi sa načinom na koji bi razgraničenje/podela uticala na ličnom nivou, 36% je odgovorilo da bi takav scenario uticao na njih potpuno negativno. Na pribiližno sličnom spektru odgovora našlo se 18% ispitanika, koji su odogovorili da bi razgraničenje/podela uticala delimično negativno. Isti procenat ispitanika je istaklo da nije sigurno na koji bi način razgraničenje/podela personalno uticalo na iste. Sa druge strane, 12% ispitanika tvrdi da bi razgraničenje uticalo delimično pozitivno, a 5% u potpunosti pozitivno. Na kraju, 11% od ispitanih se izjasnilo da teritorijalne promene ne bi uopšte uticale na ličnom nivou.

Na pitanje o konkretnim razlozima koji stoje iza protivljenja o potencijalnom razgraničenju, ispitanici su imali slobodu da odaberu nekoliko faktora koji bi uticali na njihov stav. Uzevši u obzir komplikovanost scenarija potencijalne podele, ispitanici su najčešće birali više od jednog faktora koji bi uticao na njihov odrični stav povodom podele/razgraničenja. Među najčešćim razlozima našao se gubitak direktne veze sa maticom, odnosno Srbijom; čak 40% ispitanika je istaklo ovaj razlog kao jedan od najvažnijih. Nešto manje od jedne trećine ispitanika (30,40%) je izrazilo bojazan da bi se podelom oslabila pozicija Srba na Kosovu. Među učestalim faktorima za koje su ispitanici naveli kao važne argumente protiv razgraničenja/podele našli su se potencijalna bezbednosna ugroženost (26,80%), gubitak ekonomskih prihoda (26,30%), te formiranje velike Albanije (odnosno ujedinjavanje Albanije i Kosova – 23,30%). Uz to, oko petine ispitanika (19,40%) je navelo da bi pri mogućoj podeli došlo do ugrožavanja privatne svojine Srba na Kosovu. Skoro svaki deseti ispitanik je naveo da bi sledeći faktori formirali stav o protivljenju potencijalnoj podeli/razgraničenju: protivljenje bilo kom dogovoru sa albanskom stranom, odnosno zvaničnom Prištinom (13,30%), pogoršani odnosi sa Albancima u lokalnoj sredini (11,80%), te da se ispitanici ne bi protivili razgraničenju/podeli (9,70%). Samo 3% od ispitanih je istaklo da je zadovoljno trenutnim stanjem.

U uslovima političke, socijalne i ekonomske nesigurnosti na Kosovu, te najavljenih inicijativa o mogućoj podeli Kosova, postavili smo pitanje da li bi podela doprinela odluci ispitanika da napuste Kosovo. Trećina ispitanih (34%) je izrazila sumnju u prirodu konačnog dogovora, te istakla da bi možda napustila Kosovo, upravo u zavisnosti od oblika dogovora koji bi eventualno postigli Beograd i Priština. Nešto malo više od četvrtine (26%) ispitanih osoba je istaklo da bi napustila Kosovo u slučaju podele. Da podela ne bi uticala na odluku ispitanika da napuste Kosovo bila je tvrdnja 17% ispitanika. Na zadato pitanje odrično je odgovorilo 13 procenata ispitanih, tvrdeći da ne bi napustilo Kosovo u slučaju potencijalne podele. Deset procenata ispitanika je izrazilo stav da nije razmišljala o potencijalnom napuštanju Kosova.

Nešto manje od tri petine ispitanika je na pitanje o mogućnosti da izraze svoje stavove u vezi sa podelom istaklo da ima slobodu da iskažu svoje stavove. Prepreku da izraze svoje stavove koji se tiču podele ima 26% od ukupnog broja ispitanika.

Na ovo pitanje oko četvrtine ispitanika je odgovorilo da zbog straha za svoju i bezbednost svojih porodica ne smeju da izraze stavove u vezi sa potencijalnom podelom/razgraničenjem. Petina ispitanika je istakla da nisu uključeni u debatu o podeli i da ih zapravo niko ne uključuje u istu, te da nemaju dovoljno informacija o samoj ideji podele, kako bi bili sposobni da izraze svoje viđenje o datoj temi. Sa druge strane, 16,90% ispitanika tvrdi da su zbog uticaja političara koji su deo vladajućih koalicija na lokalu sprečeni da izraze svoje stavove u vezi sa podelom/razgraničenjem. Strah od gubitka posla zauzima 9,20% istaknutih razloga zbog kojih ispitanici imaju određenu vrstu barijere da iskažu svoje stavove povodom podele. Ostali ispitanici (njih oko 6,5%) naveli su druge razloge koji ih sprečavaju da iskažu svoja mišljenja.

NVO Aktiv je sproveo istraživanje u dve opštine na severu Kosova (Severna Mitrovica i Zvečan) sa ukupnim brojem od 202 ispitana učesnika. Na pitanje o njihovom odnosu prema podeli, skoro polovina (49%) ispitanih je odgovorila je protiv, odosno više protiv nego za. Oko jedne četvrtine ispitanika (24%) je istaklo da potpuno ili delimično podržava potencijalnu podelu Kosova. Da nema dovoljno informacija je bio odgovor 17% od ukupnog broja ispitanih učesnika istraživanja, dok je 10% naglasilo da ne želi da odgovori na postavljeno pitanje ili da nema mišljenje povodom istog.

Uz istraživanje sprovedeno na severu Kosova, NVO Aktiv je izvršio i u opštinama južno od reke Ibar. Ukupno je u ovom delu Kosova učestvovalo 197 ispitanika, od kojih je 193 iz Gračanice, dok su ostali iz Šilova i Štrpca. Na molbu da ocene svoj stav u vezi sa potencijalnom podelom Kosova skoro dve trećine ispitanika (65%) je naglasilo da je potpuno protiv, odnosno više protiv nego za. Ovde se vidi jasna razlika (16% više ispitanika je protiv podele, odnosno više protiv nego za) u odnosu na stavove građana koji žive severno od reke Ibar. Sa druge strane, 15% od ukupnog broja ispitanih je istaklo da u potpunosti ili delimično podržava ideju o podeli, što je 9% manje u odnosu na ispitanike koji žive u Severnoj Mitrovici i Zvečanu. Razlike u odgovorima između Srba koji žive severno, odnosno južno od Ibra su velike. To se može objasniti strahom Srba koji žive južno od Ibra da će podelom izgubiti formalne veze sa Srbijom.

U nastavku se nalaze rezultati istraživanja u vezi sa podelom sortiranih na osnovu starosne dobi, a koja je urađena na osnovu kompletnog uzorka.